Transkranial stimulyator

Transkranial magnit stimulyatsiya (TMS): bosh miya faoliyatiga ta’sir ko‘rsatishning zamonaviy usuli

TMS nima?

Transkranial magnit stimulyatsiya (TMS) — bosh miyaning muayyan sohalariga qisqa magnit impulslar yordamida ta’sir ko‘rsatishga asoslangan zamonaviy, noinvaziv neyromodulyatsiya usulidir.

U psixik va nevrologik kasalliklarning ayrim turlarini davolashda qo‘llaniladi. Ayniqsa, depressiv buzilishlarni davolashda, jumladan, dori vositalari yetarli samara bermagan yoki bemor tomonidan yaxshi o‘zlashtirilmagan holatlarda muhim o‘rin tutadi.

Ushbu usulning asosiy xususiyati shundaki, magnit ta’sir bosh terisi va bosh suyagi orqali amalga oshiriladi. Bunda jarrohlik aralashuvi, narkoz yoki miya to‘qimalariga bevosita tegish talab etilmaydi.

Transkranial magnit stimulyatsiya qanday ishlaydi?

TMS usulining asosida elektromagnit induksiya prinsipi yotadi.

Muolaja vaqtida maxsus magnit g‘altak (katушка) boshning muayyan sohasiga joylashtiriladi. U qisqa magnit impulslar hosil qiladi. Ushbu impulslar bosh to‘qimalaridan o‘tib, bosh miya po‘stlog‘ining ma’lum hududlarida kuchsiz elektr toklarini yuzaga keltiradi.

Bu elektr ta’sir nerv hujayralari va neyron tarmoqlarining faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi.

Stimulyatsiyaning chastotasi, intensivligi va rejimiga qarab, miyaning muayyan sohalaridagi nerv hujayralari qo‘zg‘aluvchanligi oshishi yoki kamayishi mumkin.

TMSning muhim jihati shundaki, uning ta’siri faqat alohida nerv hujayralari bilan cheklanmaydi. U turli miya sohalari o‘rtasidagi funksional aloqalarga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

TMS bosh miya faoliyatiga qanday ta’sir qiladi?

Psixik buzilishlarda hissiyotlar, diqqat, motivatsiya va kognitiv funksiyalarni boshqarishda ishtirok etadigan ayrim miya tuzilmalari faoliyati hamda neyron tarmoqlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar o‘zgarishi mumkin.

Masalan, depressiv buzilishlarda prefrontal po‘stloq va uning limbik tizim bilan o‘zaro aloqalari muhim ahamiyatga ega.

Depressiyani davolashda TMSning eng ko‘p o‘rganilgan nishonlaridan biri — dorsolateral prefrontal po‘stloq (DLPFC) hisoblanadi.

Ushbu sohaga ta’sir ko‘rsatish kayfiyat, fikrlash va emotsional reaksiyalarni boshqarishda ishtirok etadigan neyron tarmoqlari faoliyatini o‘zgartirishga yordam berishi mumkin.

Takroriy stimulyatsiya neyroplastiklik jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi.

Neyroplastiklik — bosh miyaning moslashish, nerv hujayralari o‘rtasidagi funksional aloqalarni o‘zgartirish va axborotni qayta ishlashning yangi usullarini shakllantirish qobiliyatidir.

Aynan shu xususiyat takroriy TMSning terapevtik ta’sir mexanizmlaridan biri sifatida qaraladi.

TMS qanday holatlarda qo‘llaniladi?

TMS samaradorligi bo‘yicha eng ishonchli klinik dalillar katta depressiv buzilishlarni davolashda to‘plangan.

Bundan tashqari, muayyan stimulyatsiya protokollari, uskunaning imkoniyatlari, klinik ko‘rsatmalar va tegishli ruxsatlarga qarab, ayrim boshqa kasalliklarda ham qo‘llaniladi.

Jumladan:

• depressiv buzilishlar, ayniqsa dori vositalari bilan davolashdan yetarli samara olinmagan holatlarda;
• obsesiv-kompulsiv buzilish (OKB) — muayyan stimulyatsiya protokollari asosida;
• neyromodulyatsiya samaradorligi o‘rganilayotgan ayrim boshqa psixik va nevrologik holatlar.

Xavotir buzilishlari va psixosomatik simptomlarda TMS imkoniyatlari ham ilmiy jihatdan o‘rganilmoqda. Ayrim klinik vaziyatlarda mutaxassis ushbu usulni ko‘rib chiqishi mumkin. Biroq uning samaradorligi tashxis va tanlangan protokolga bog‘liq. TMSni xavotirning barcha turlari uchun universal yoki standart davolash usuli sifatida qabul qilish to‘g‘ri emas.

TMS muolajasi qanday o‘tkaziladi?

Davolashni boshlashdan oldin bemor psixiatr yoki tegishli tayyorgarlikka ega boshqa mutaxassis ko‘rigidan o‘tadi.

Shifokor quyidagilarni baholaydi:

• bemorning shikoyatlari va kasallik tarixini;
• qo‘yilgan tashxisni;
• avvalgi davolash usullari va ularning natijalarini;
• hamroh kasalliklarni;
• mumkin bo‘lgan qarshi ko‘rsatmalar va xavf omillarini.Shundan so‘ng stimulyatsiya parametrlari individual tanlanadi: ta’sir ko‘rsatiladigan soha, impulslar chastotasi, intensivligi va davomiyligi.

Muolaja vaqtida bemor hushyor holatda, qulay kresloda o‘tiradi. Magnit g‘altak boshning belgilangan sohasiga joylashtiriladi.

Bemor stimulyatsiya vaqtida yengil taqillash yoki ritmik urilishlarga o‘xshash sezgilarni his qilishi mumkin.

Muolaja, odatda, ambulator sharoitda amalga oshiriladi. Narkoz yoki dori vositalari yordamida og‘riqsizlantirish talab etilmaydi.

Seanslar soni va davolash kursining davomiyligi tashxis hamda tanlangan protokolga bog‘liq.

TMS xavfsizmi?

TMS noinvaziv davolash usuli bo‘lib, bemor to‘g‘ri tanlanganda va stimulyatsiya protokoli talablariga rioya qilinganda, umuman olganda, xavfsizlik ko‘rsatkichlari yaxshi hisoblanadi.

Ko‘proq uchraydigan nojo‘ya ta’sirlar:

• stimulyatsiya sohasida vaqtinchalik noqulaylik yoki og‘riq;
• bosh og‘rig‘i;
• muolaja vaqtida yuz yoki bosh terisi mushaklarining qisqarishi.

Kam uchraydigan, ammo jiddiy asoratlardan biri epileptik xuruj hisoblanadi. Shu sababli davolashdan oldin individual xavf omillarini baholash zarur.

Bosh sohasida joylashgan metall konstruksiyalar, implantatsiya qilingan elektron qurilmalar va boshqa ayrim holatlar alohida e’tibor talab qiladi. TMSni o‘tkazish imkoniyati va xavfsizligini shifokor bemorning tibbiy ma’lumotlari hamda foydalaniladigan uskunaning xususiyatlarini hisobga olgan holda belgilaydi.

Muolaja davomida eshitish a’zolarini himoya qilish vositalaridan ham foydalaniladi.

TMS dori vositalari va psixoterapiya o‘rnini bosa oladimi?

TMSni barcha mavjud davolash usullarining universal o‘rnini bosuvchi vosita sifatida ko‘rish mumkin emas.

Zamonaviy psixiatriyada davolash usulini tanlash tashxis, simptomlarning og‘irligi, bemorning individual xususiyatlari va avvalgi davolash natijalariga asoslanadi.

Klinik vaziyatga qarab TMS mustaqil usul sifatida yoki dori vositalari va psixoterapiya bilan birgalikda qo‘llanilishi mumkin.

Masalan, neyromodulyatsiya va kognitiv-xulq-atvor terapiyasini (KXT) birgalikda qo‘llash ilmiy jihatdan katta qiziqish uyg‘otmoqda. TMS neyron tarmoqlari faolligiga ta’sir ko‘rsatsa, KXT bemorga yangi fikrlash va xulq-atvor strategiyalarini shakllantirishga yordam beradi. Biroq ushbu kombinatsiyaning qo‘shimcha afzalliklari hali ham o‘rganilmoqda.

TMS kimlarga tavsiya etiladi?

TMSni qo‘llash to‘g‘risidagi qaror tibbiy ko‘rik va individual baholashdan so‘ng qabul qilinadi.

Ushbu usulning samaradorligi tashxis, kasallikning xususiyatlari, tanlangan protokol va bemorning individual reaksiyasiga bog‘liq.

TMS barcha bemorlarda bir xil natija bermaydi va to‘liq tibbiy diagnostika o‘rnini bosa olmaydi.

Xulosa

Transkranial magnit stimulyatsiya — zamonaviy neyromodulyatsiyaning istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu usul bosh miyaning muayyan neyron tarmoqlariga noinvaziv ta’sir ko‘rsatish imkonini beradi va, eng avvalo, depressiv buzilishlarni davolashda klinik samaradorlikka ega.

TMS texnologiyasining rivojlanishi psixik buzilishlarni davolash va neyroplastiklik jarayonlarini o‘rganishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda.

Usulni muvaffaqiyatli qo‘llashning asosiy shartlari — to‘g‘ri tashxis, individual stimulyatsiya protokolini tanlash va davolashni malakali mutaxassis nazoratida o‘tkazishdir.